ΙΣΤΟΡΙΑ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ & ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ

Αρχική » Στεφανή Χριστίνα

Στεφανή Χριστίνα

Αναζήτηση παραπομπών της Εξαημέρου του Μεγάλου Βασιλείου στη σύγχρονη επιστημονική γνώση της Χημείας

Σκοπός της εργασίας είναι η αναζήτηση εννοιών και θεμάτων στην Εξαήμερο του Αγίου Βασιλείου, που εμφανίζουν συνάφεια ή παραπέμπουν σε τμήματα του σώματος της επιστημονικής γνώσης της Χημείας, καθώς και στον επιστημονικό τρόπο σκέψης. Εργασίες έχουν δείξει (1) αντιστοιχίσεις ανάμεσα σε έννοιες, όπως αυτές υπάρχουν στο κείμενο της Εξαημέρου και στο εννοιολογικό πλαίσιο της χημικής επιστημονικής γνώσης, όπως για παράδειγμα αυτή των εννοιών «στοιχείο» και «χημική ένωση», με τα «πρώτα» και τα «δεύτερα» του Μ. Βασιλείου (Rusu 2007), καθώς και (2) συνάφεια τμημάτων του κειμένου της Εξαημέρου με σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα κυρίως γεωλογικού, αλλά και βιολογικού περιεχομένου (Δερμιτζάκης 2007). Στην Εξαήμερο, ο Μέγας Βασίλειος «αποκωδικοποιεί» το κεφάλαιο της Γενέσεως στηριζόμενος στην αρχαιοελληνική παιδεία, την οποία είχε λάβει και συγχρόνως, χρησιμοποιώντας επιστημονική σκέψη και προσέγγιση, ερμηνεύει τον τρόπο λειτουργίας του Φυσικού Κόσμου. Ότι δε μπορεί να εξηγήσει με τη λογική το αποδίδει στην εσωτερική παρόρμηση και εν τέλει το Θεό.

Στην παρούσα εργασία σημειώνονται και αναλύονται τμήματα της Εξαημέρου, που παραπέμπουν εννοιολογικά στη σύγχρονη επιστήμη της Χημείας, όπως για παράδειγμα θέματα που αφορούν τη λεπτοδομή της ύλης. Μπορεί ενδεικτικά να αναφερθεί, ότι ξεκινώντας από την ομιλία Α΄ της Εξαημέρου, ο Μ. Βασίλειος αποδίδει «τα πρεσβεία της γενέσεως» στον ουρανό και τη γη, θεωρώντας τα, ως τα δύο άκρα. Ο Μ. Βασίλειος, αν και το κείμενο της Γενέσεως δεν αναφέρεται στα τέσσερα στοιχεία του Εμπεδοκλή, απαιτεί από τους ακροατές του να χρησιμοποιήσουν το νου τους και να αντιληφθούν ότι, ό,τι περιέχεται μεταξύ αυτών των άκρων και συγκεκριμένα τα στοιχεία «πυρ», «ύδωρ» και «αέρας» δημιουργήθηκαν ταυτόχρονα με τα άκρα. Πρώτον διότι «πάντα εν πάσι μέμικται», εφόσον «…μέσα στη γη θα βρεις και νερό και αέρα και φωτιά…» (Μτφ. Δερμιτζάκη 2007) και δεύτερον διότι εκ φύσεως προς μεν τον ουρανό ανυψώνονται τα ελαφρά (ο ατμός από τη γη όταν αυτή θερμαίνεται από τον ήλιο), προς δε τη γη πέφτουν τα βαριά. Στο ίδιο χωρίο κάνει την επισήμανση για «…το αξιοθαύμαστον, πώς το πυρ, όταν μεν υπάρχει μέσα στα σώματα, εμφωλεύει αβλαβώς, όταν όμως προκληθεί να εξέλθει από τα σώματα, τότε κατατρώγει τα σώματα μέσα εις τα οποία εφυλάσσετο μέχρι στιγμής» (Μετ. Σάκκου 1973). Στο χωρίο παρατηρούμε σπέρματα από το πεδίο της θερμοδυναμικής (ενθαλπία, εσωτερική ενέργεια, ενεργειακές μεταβολές κατά τις χημικές αντιδράσεις). Αξίζει να σημειωθεί ότι, στο χωρίο αυτό της Εξαημέρου, ο Μ. Βασίλειος ζητά από έκαστο των ακροατών του να παρατηρήσει τη φύση και τα φαινόμενα γύρω του και να προβεί σε ερμηνείες, αξιοποιώντας την επικρατούσα θεωρία των τεσσάρων στοιχείων, με την προτροπή: «συ τη παρά σαυτού συνέσει νόει» (Βασιλείου Μ. Εξαήμερος κειμ.μετ. 1973). Είναι προφανής η απαίτηση του Μ. Βασιλείου να ερμηνεύσουν οι ακροατές του, με επιστημονικό τρόπο, το «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην» της γενέσεως.

Η μελέτη των κειμένων, των οποίων η σύνταξη προηγήθηκε χρονικά της σύγχρονης έκρηξης της επιστημονικής γνώσης, δηλαδή των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων και των μεταγενέστερων διανοητών, στους οποίους ανήκει ο Μ. Βασίλειος, αλλά και όσων στη συνέχεια επεξεργάσθηκαν τα κείμενα αυτά, όχι μόνο αποτελεί πηγή γνώσης για την επιστήμη και την ιστορία της, αλλά αναδεικνύει και την εξέλιξη της ανθρώπινης σκέψης στις φυσικές επιστήμες. Η ανάδειξη της συνέχειας, μέσα από τη μελέτη, την απελευθερωμένη από προκαταλήψεις προερχόμενες από τον αναπόφευκτα θεολογικό χαρακτήρα κειμένων, όπως η Εξαήμερος, βοηθά επιστήμονες, εκπαιδευτικούς, μαθητές και ευρύτερα όσους μελετούν την επιστήμη και την ιστορία της, στην απόκτηση ολοκληρωμένης και ουσιαστικής γνώσης.

Advertisements