ΙΣΤΟΡΙΑ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ & ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ

Αρχική » Πεφάνης Παναγιώτης

Πεφάνης Παναγιώτης

 Ο κριτικός αναστοχασμός ως αέναος διάλογος με τα σφάλματα της άμεσης εμπειρίας. Μια συμβολή σε μια δημιουργική ψυχανάλυση της γνώσης

Ο Gaston Bachelard [ στο εξής G.B.] αντιπαρατίθεται στην επιστημολογική αντίληψη του λογικού εμπειρισμού, για την οποία εκτιμά πως αποτελεί ένα συνδυασμό βακωνικής, ευκλείδειας και καρτεσιανής οντολογικής και μεθοδολογικής προσέγγισης. Σύμφωνα με την αντίληψη αυτή, με αφετηρία τα εμπειρικά δεδομένα που προκύπτουν από μια ουδέτερη και απροκατάληπτη παρατήρηση, και με μια ενιαία επαγωγική – υποθετικοπαραγωγική διαδικασία, το υποκείμενο καταλήγει σε γενικεύσεις ανεξάρτητες από το ίδιο, οι οποίες προβλέπουν για τα εμπλεκόμενα αντικείμενα να έχουν μεταξύ τους σταθερές και στατικές σχέσεις. Απέναντι σε αυτή την προσέγγιση, ο G.B. αντιπαραθέτει μια φιλοσοφία της επιστήμης στην οποία οι έννοιες δεν προκύπτουν από τα γεγονότα, αλλά αποτελούν οι ίδιες γεγονότα καθώς η σημασία τους μεταβάλλεται με τη εξέλιξη τους. Οι μέθοδοι υπόκεινται σε συνεχείς προσαρμογές και κυρίως το αντικείμενο της μελέτης βρίσκεται σε διαρκή αλληλεπίδραση με το υποκείμενο- παρατηρητή του. Κατά συνέπεια η αντικειμενική γνώση αναδεικνύεται ως ένα οιονεί απρόσιτο και κυρίως νοηματικά αναπροσαρμοζόμενο στο διηνεκές ιδανικό. Στο δυναμικό και κυρίως ανοικτό πεδίο επιστημονικής δράσης που περιγράφεται παραπάνω, το οποίο οφείλει να ανασυγκροτείται σε διαρκή σχέση αλληλεπίδρασης των στοιχείων που το συγκροτούν, τίθεται στον επιστημολόγο αλλά και στον δάσκαλο των επιστημών, από τον ίδιο τον G.B. ένα καθήκον διαρκές: να προσπαθήσει να συλλάβει τις επιστημονικές έννοιες μέσα στις πραγματικές φιλοσοφικές συνθέσεις, δημιουργώντας σχετικά με κάθε ιδέα, μια κλίμακα εννοιών, δείχνοντας πως μια έννοια παρήγαγε μια άλλη, πως συνδέθηκε με μια άλλη» [Κουζέλης 1993, 338]. Η διαδικασία της πραγμάτωσης του καθήκοντος αυτού, γίνεται κατανοητή ως μια αδιάκοπη διεργασία ψυχανάλυσης της γνώσης, κατά την οποία το υποκείμενο αναστοχάζεται διαρκώς επί αυτού που κάθε φορά αντιλαμβάνεται, ή ορθότερα κατασκευάζει ως αντικείμενο, στην αφετηρία μιας γνωσιακής πρακτικής. Ένα αντικείμενο που το αναδιαμορφώνει στο διηνεκές σε μια ατέρμονη προσπάθεια να φθάσει στην πλήρη γνωσιακή του ιδιοποίηση.

Σκοπός της εισήγησης αυτής είναι να συμβάλλει στον προβληματισμό για το πώς θα μπορούσε η γνωσιακή πρακτική να καταστεί αποτελεσματικότερη, στο ιδιαίτερο περιβάλλον μιας μαθησιακής διαδικασίας που μελετά αντικείμενα και φαινόμενα των φυσικών επιστημών. Ερευνώνται λοιπόν τα χαρακτηριστικά αυτού που ο G.B. αποκαλεί αγχώδη σκέψη, η οποία συνιστά το σύνολο των νοητικών διεργασιών με τις οποίες ένα υποκείμενο αναζητά το αντικείμενο της γνώσης, υπερβαίνοντας τον εαυτό του. Πιο συγκεκριμένα θα γίνει προσπάθεια να ανιχνευθούν τα στοιχεία που την διαμορφώνουν, στα υποκείμενα που εμπλέκονται σε μια μαθησιακή διαδικασία, στις διαδοχικές φάσεις της εξέλιξης της, με αφετηρία την πρώτη άμεση εμπειρία του φαινομένου και κατάληξη την προσωρινή έστω γνωσιακή ιδιοποίηση του. Η ανίχνευση των στοιχείων θα επιχειρηθεί με εργαλεία που αντλούνται από τις οντολογικές και μεθοδολογικές δομές της ψυχανάλυσης. Κύριος στόχος τίθεται να αξιοποιηθούν τα εργαλεία αυτά ώστε καλλιεργηθεί το έδαφος για μια αναστοχαστική ορθολογική προσέγγιση της μαθησιακής διαδικασίας, για την δημιουργική εξέλιξη και γόνιμη έκβαση της οποίας, όλοι οι εμπλεκόμενοι, και κυρίως οι δάσκαλοι, πρέπει να έχουν επίγνωση του ανέφικτου του στόχου της πλήρους γνωσιακής ιδιοποίησης και να υποβάλλουν τις πρακτικές τους σε διαρκή κριτική επανεκτίμηση.