ΙΣΤΟΡΙΑ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ & ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ

Αρχική » Λάζος Παναγιώτης, Σκορδούλης Κωνσταντίνος

Λάζος Παναγιώτης, Σκορδούλης Κωνσταντίνος

Επιστημονικά όργανα στη Μεγάλη του Γένους Σχολής και στο 1ο Γυμνάσιο Αρρένων Αθηνών (1850-1900). Πόσο χρησιμοποιήθηκαν και γιατί;

Η παρούσα εργασία εκτείνεται σε δύο σκέλη. Στο πρώτο σκέλος γίνεται μια συνοπτική παρουσίαση των συλλογών επιστημονικών οργάνων για τη διδασκαλία της πειραματικής φυσικής που διέθεταν κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα δύο σημαντικά σχολεία του ελλαδικού χώρου, η Μεγάλη του Γένους Σχολή και το 1ο Γυμνάσιο Αρρένων Αθηνών. Στο δεύτερο σκέλος διερευνάται ποιος ήταν ο βαθμός που τα συγκεκριμένα όργανα πράγματι χρησιμοποιήθηκαν στη διδασκαλία και γιατί.

Παραδοσιακά η πειραματική διαδικασία θεωρείται ένα από τα σημαντικά χαρακτηριστικά των φυσικών επιστημών, ιδιαίτερα μάλιστα της φυσικής. Κατά συνέπεια η διδασκαλία της φυσικής προτείνεται να στηρίζεται εξίσου στη θεωρία όσο και στο πείραμα, όχι μόνο γιατί το πείραμα θεωρείται απαραίτητο στην κατάκτηση της γνώσης αλλά επιπλέον γιατί έτσι ο μαθητής σχηματίζει μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα για τη λειτουργία της επιστήμης.

Κατά τον 19ο αιώνα πολλά εκπαιδευτικά ιδρύματα του ελλαδικού χώρου –σωστότερα, αρκετοί εκπαιδευτικοί των ιδρυμάτων αυτών- έχουν επηρεαστεί από τις ιδέες του διαφωτισμού. Σε ένα δεύτερο στάδιο, η δημιουργία και άνοδος της αστικής τάξης σε αρκετές ελληνικές κοινότητες συνοδεύεται από την ανάγκης για την αναμόρφωση του προγράμματος διδασκαλίας σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα. Σε ό,τι αφορά τη διδασκαλία της φυσικής, οι εξελίξεις σηματοδοτούν μια κάποια στροφή προς τη διδασκαλία της πειραματικής φυσικής και την απόκτηση, μέσω δωρεών ή αγορών, μικρών ή μεγάλων συλλογών από επιστημονικά όργανα. Προφανώς, η τάση αυτή εμφανίζεται σε διαφορετικό βαθμό και σε διαφορετικές χρονικές περιόδους στα εκπαιδευτήρια των ελληνικών κοινοτήτων εξαρτώμενη από τις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες που αυτές αντιμετωπίζουν.

Πολλά από τα όργανα των συλλογών διασώζονται ως τις μέρες μας, συνήθως σε μέτρια κατάσταση, και αποτελούν σημαντικά τεκμήρια για την ιστορία της επιστήμης, της εκπαιδευτικής πράξης αλλά και των ελληνικών κοινοτήτων. Ένα σημαντικό ερώτημα που εύκολα ανακύπτει είναι το αν και σε ποιον βαθμό τα επιστημονικά όργανα των εκπαιδευτηρίων χρησιμοποιήθηκαν πράγματι στη διδασκαλία της πειραματικής φυσικής. Η απάντηση προϋποθέτει πρόσβαση σε σχετικό αρχειακό υλικό. Η Μεγάλη του Γένους Σχολή στην Κωνσταντινούπολη και το 1ο Γυμνάσιο Αρρένων Αθηνών είναι δύο εκπαιδευτήρια για τα οποία υπάρχει αρκετά πλούσιο υλικό, είτε μέσω των λογοδοσιών του εκάστοτε Σχολάρχη για την πρώτη, είτε μέσω των βιβλίων υλικού που φυλάσσονται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους για το δεύτερο. Ταυτόχρονα, τα δύο ιδρύματα είναι ό,τι καλύτερο έχει να επιδείξει σε αυτή τη βαθμίδα τον 19ο αιώνα η Ελληνική κοινότητα της Κωνσταντινούπολης και το Ελληνικό κράτος αντίστοιχα. Αποτελούν, κατά συνέπεια, ένα αξιόπιστο μέτρο για την συνήθη πρακτική όσον αφορά την πειραματική φυσική.

Από τη μελέτη του υλικού προκύπτει πως τα επιστημονικά όργανα χρησιμοποιούνταν σε μικρότερο βαθμό από εκείνον που η ποιότητα και η ποσότητά τους αφήνουν να εννοηθεί. Αξίζει να αναφερθεί ότι στη Μεγάλη του Γένους Σχολή μόνο μία (1) από τις εβδομήντα μία (71) συνολικά εργασίες των τελειοφοίτων έχει θέμα σχετικό με την πειραματική φυσική. Το μεγάλο κόστος απόκτησης, συντήρησης και επισκευής αποθάρρυνε τους εκπαιδευτικούς από τη συχνή χρήση του εξοπλισμού ενώ καθιστούσε σημαντικά όργανα άχρηστα για μεγάλα χρονικά διαστήματα (η μηχανή Atwood του 1ου Γυμνασίου «χρήζει επισκευής» επί 30 χρόνια). Επίσης, σε μια εποχή που οι διδάσκοντες την πειραματική φυσική δεν ήταν πάντα απόφοιτοι αντίστοιχων πανεπιστημιακών τμημάτων, κάποιες από τις διατάξεις ήταν αδύνατον να ενσωματωθούν στη διδασκαλία. Τέλος, είναι σαφές πως μία πλούσια οργανοθήκη ήταν θέμα κύρους αλλά όχι πάντα ουσίας για τα εκπαιδευτήρια της εποχής.

Τα συμπεράσματα αυτά συμφωνούν με εκείνα ανάλογων μελετών για τη χρήση των επιστημονικών οργάνων σε εκπαιδευτήρια χωρών της κεντρικής και δυτικής Ευρώπης.

Advertisements