ΙΣΤΟΡΙΑ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ & ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ

Αρχική » Δεβελάκη Μαρία

Δεβελάκη Μαρία

Επιστημονική αιτιολόγηση και κριτική σκέψη στη διδασκαλία των φυσικών επιστημών – Η συμβολή της φιλοσοφίας της επιστήμης

Τα σύγχρονα προγράμματα σπουδών όλων των μαθημάτων δίνουν κεντρική θέση στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης των μαθητών, αναγνωρίζοντας τη σημασία της για τη σωστή εκτίμηση και αντιμετώπιση καταστάσεων και προβλημάτων. Στη διδασκαλία των φυσικών επιστημών η ενίσχυση της κριτικής σκέψης των μαθητών εντάσσεται στο γενικότερο πλαίσιο της καλλιέργειας του επιστημονικού εγραμματισμού των μαθητών, ο οποίος σημαίνει, μεταξύ άλλων, την ικανότητα να ερευνούν, να αιτιολογούν, και να κρίνουν με τρόπους ανάλογους με αυτούς της επιστήμης. Οι επιστημονικοί τρόποι σκέψης αποτελούν καταξιωμένους τρόπους κριτικής σκέψης και επιχειρηματολογίας. Η διδασκαλία των φυσικών επιστημών μπορεί επομένως κατεξοχήν να συμβάλει στην ενίσχυση της κριτικής σκέψης των μαθητών μέσω των βασικών διδακτικών στόχων της, της διδασκαλίας των επιστημονικών μεθόδων και της εμπλοκής των μαθητών σε σχετικές δραστηριότητες. Η επιστημονική αιτιολόγηση είναι θεμελιώδες στοιχείο της επιστημονικής μεθοδολογίας, και είναι επίσης ιδιαίτερα σημαντική στη διδασκαλία των φυσικών επιστημών επειδή συμβάλει στην κατανόηση των επιστημονικών περιεχομένων και μεθόδων, και στην ενίσχυση της ικανότητας για κρίση και αιτιολόγηση. Βασική προϋπόθεση για την αποτελεσματική αξιοποίηση των εκπαιδευτικών δυνατοτήτων που έχει η άσκηση των μαθητών με την επιστημονική αιτιολόγηση είναι η χρήση κατάλληλων διδακτικών μεθόδων και δραστηριοτήτων (πχ. η ερευνητική διδασκαλία-μάθηση), οι οποίες ωστόσο θα πρέπει καταρχήν να στηρίζονται σε ευρύτερες και αντιπροσωπευτικές αντιλήψεις για τη φύση της επιστημονικής αιτιολόγησης, στη διαμόρφωση των οποίων συμβάλει σημαντικά η φιλοσοφία της επιστήμης.

Η επιστημονική αιτιολόγηση είναι κεντρικό θέμα της φιλοσοφικής ανάλυσης επειδή έχει να κάνει με το θεμελιώδες ζήτημα του ελέγχου της εγκυρότητας των επιστημονικών γνώσεων. Η αιτιολόγηση και τα επιχειρήματα των φυσικών επιστημών στηρίζονται π.χ. στην προσκόμιση εμπειρικών αποδείξεων/μαρτυριών, σε αιτιολογικά λογικά σχήματα (π.χ. επαγωγικά και απαγωγικά σχήματα/συμπερασμοί), και στη διεξαγωγή επιχειρηματολογικών διαλόγων.

Στην εργασία αυτή, αναφερόμαστε στις επαγωγικές και απαγωγικές διαδικασίες αιτιολόγησης, οι οποίες αποτελούν παραδοσιακές μορφές της επιστημονικής εργασίας και αιτιολόγησης, και κατ’ αναλογία εμπλέκονται συχνά στις μαθησιακές δραστηριότητες της τάξης. Δίνουμε αρχικά μια συνοπτική-συγκριτική περιγραφή των αντιλήψεων για την επιστημονική αιτιολόγηση που αναπτύχθηκαν στη φιλοσοφία της επιστήμης, του Εμπειρισμού και Λογικού Εμπειρισμού, και των νεότερων ιστορικά προσανατολισμένων φιλοσοφικών προσεγγίσεων που αντανακλούν πληρέστερα την επιστημονική έρευνα και αιτιολόγηση. Η μοντελο-θεωρητική ερμηνεία της απαγωγικής αιτιολόγησης, παραδείγματος χάριν, εστιάζει στην κρίση των μοντέλων σε σύγκριση με άλλα πιθανά εναλλακτικά μοντέλα, και η εφαρμογή της στις διδακτικές δραστηριότητες προωθεί υψηλότερου επιπέδου επιχειρηματολογία και διάλογο, ενισχύοντας έτσι την ικανότητα των μαθητών για κρίση και αιτιολόγηση. Εν συνεχεία δίνουμε μερικά παραδείγματα δραστηριοτήτων για τη διδασκαλία της Φυσικής με επαγωγικού και απαγωγικού τύπου αιτιολόγηση. Εστιάζουμε στην απαγωγική αιτιολόγηση, η οποία εξετάζεται για τις περιπτώσεις που τα εμπειρικά δεδομένα δίνουν θετική, ή αρνητική, ή διφορούμενη-ανεπαρκή μαρτυρία για τις προγνώσεις του μοντέλου που εξετάζεται. Τέτοιες δραστηριότητες, ιδιαιτέρως η περίπτωση με διφορούμενα-ανεπαρκή δεδομένα δίνουν τη δυνατότητα να ασκηθούν οι μαθητές με πιο στέρεους τρόπους αιτιολόγησης και λήψης αποφάσεων, και να αποκτήσουν κατ’ επέκταση μια πιο κριτική στάση και ικανότητα αποτίμησης, όσον αφορά π.χ. την αξιοπιστία και την υιοθέτηση επιστημονικών πληροφοριών/μοντέλων που δημοσιεύονται στα μέσα ενημέρωσης και μπορεί να αφορούν σημαντικά θέματα της προσωπικής και κοινωνικής τους ζωής, ή τα γενικότερα πολιτισμικά τους ενδιαφέροντα.

Advertisements