ΙΣΤΟΡΙΑ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ & ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ

Αρχική » Ιωαννίδης Σταύρος

Ιωαννίδης Σταύρος

H δομή του ‘εκτεταμένου επιχειρήματος’ του Δαρβίνου και η διδασκαλία της θεωρίας της εξέλιξης

O Δαρβίνος περιγράφει την Καταγωγή των Ειδών ως ‘ένα εκτεταμένο επιχείρημα’. Η ακριβής δομή του επιχειρήματος αυτού έχει γίνει αντικείμενο ευρείας συζήτησης ανάμεσα στους ιστορικούς και φιλοσόφους της βιολογίας. Έτσι, για κάποιους ο Δαρβίνος αναπτύσσει ένα ενιαίο επιχείρημα· για άλλους, περισσότερα από ένα. Για κάποιους, η μέθοδος που ακολουθεί είναι η υποθετικο-παραγωγή· για άλλους, η συναγωγή στην καλύτερη εξήγηση, η φιλοσοφία της επιστήμης του Herschel, ή η ‘σύγκλιση των επαγωγών’ του Whewell. Πέρα από το ενδιαφέρον τους για την ιστορία και φιλοσοφία της βιολογίας, οι συζητήσεις αυτές είναι εξαιρετικά σημαντικές και για την γενική συζήτηση του τρόπου διδασκαλίας της εξελικτικής θεωρίας, καθώς ακόμα και σήμερα η παρουσίαση της θεωρίας του Δαρβίνου, αλλά και της θεωρίας της εξέλιξης γενικότερα, πολλές φορές ακολουθεί την δομή της παρουσίασης στην Καταγωγή.

Στην ομιλία αυτή θα εξετάσω τις συζητήσεις αυτές, και την σημασία τους για τη διδασκαλία της θεωρίας της εξέλιξης. Το αφετηριακό σημείο της παρουσίασης είναι η παρατήρηση ότι η Καταγωγή των Ειδών έχει μια φαινομενικά περίεργη δομή: η υπόθεση της κοινής καταγωγής (και άρα η υπόθεση ότι έχει συμβεί εξέλιξη), και τα τεκμήρια που τη στηρίζουν, παρουσιάζονται στο τελευταίο μέρος του βιβλίου, ενώ η θεωρία της φυσικής επιλογής, που αποτελεί το αίτιο της εξέλιξης, παρουσιάζεται στην αρχή. Επίσης, στο τελευταίο μέρος του βιβλίου ο Δαρβίνος φαίνεται να συγκρίνει ως προς τα τεκμήρια τη θεωρία της ειδικής δημιουργίας με τη θεωρία της κοινής καταγωγής, και όχι με τη θεωρία της εξέλιξης μέσω φυσικής επιλογής.

Τα φαινομενικά περίεργα αυτά χαρακτηριστικά της δομής της Καταγωγής, θα εξεταστούν υπό το πρίσμα των αναλύσεων του Jonathan Hodge και του Elliott Sober. Σύμφωνα με τον Ηodge, το δαρβινικό ‘εκτεταμένο επιχείρημα’ για την καταγωγή των ειδών μέσω φυσικής επιλογής πρέπει να κατανοηθεί στη βάση της εδραίωσης της φυσικής επιλογής ως χερσελιανού ‘αληθούς αιτίου’ (vera causa). Θα αντιδιαστείλλω την ανάλυση του Hodge με το πρόσφατο επιχείρημα του Sober, σύμφωνα με τον οποίο η θεωρία του Δαρβίνου αποτελείται από δύο διακριτά μέρη: την υπόθεση της κοινής καταγωγής, και την υπόθεση της φυσικής επιλογής. Οι δυο αυτές υποθέσεις, σύμφωνα με τον Sober, δεν είναι απλά λογικά ανεξάρτητες μεταξύ τους, αλλά έχουν και μια μη συμμετρική σχέση ως προς τα τεκμήρια που τις στηρίζουν. Συγκεκριμένα, τα τεκμήρια που στηρίζουν την υπόθεση της κοινής καταγωγής δεν εξαρτώνται από το ότι η φυσική επιλογή έχει όντως δράσει. Αντιθέτως, συγκεκριμένοι ισχυρισμοί για τη δράση της φυσικής επιλογής στηρίζονται σε ισχυρισμούς για την κοινή καταγωγή των οργανισμών. Έτσι, η υπόθεση της κοινής καταγωγής έχει τεκμηριακή προτεραιότητα.

Το κύριο επιχείρημα της ομιλίας είναι ότι η ανάλυση του Sober, αν και όχι χωρίς προβλήματα για την κατανόηση της δομής της Καταγωγής, υποδεικνύει μια μέθοδο διδασκαλίας της θεωρίας του Δαρβίνου, και της θεωρίας της εξέλιξης γενικότερα, που καθιστά πιο καθαρή τη δομή της θεωρίας, αλλά βρίσκεται και πιο κοντά στις επιταγές για διδασκαλία της ‘φύσης της επιστήμης’.

Ο Δαρβίνος έχει χαρακτηριστεί ως ο Κοπέρνικος της βιολογίας, γιατί με τη θεωρία της εξέλιξης μετακινεί τον άνθρωπο από το κέντρο της φύσης. Θα ήταν πιο ακριβές, ωστόσο, εστιάζοντας στη μεθοδολογία της Καταγωγής, να τον χαρακτηρίσουμε ως ταυτόχρονα τον Κέπλερ και τον Νεύτωνα της βιολογίας: όπως ο Νεύτωνας, προτείνει αιτίες· αλλά και όπως ο Κέπλερ, θεμελιώνει ένα νέο ‘δεδομένο’, που δεν είναι άλλο από την ίδια τη διαδικασία της διακλαδούμενης εξέλιξης.

Advertisements