ΙΣΤΟΡΙΑ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ & ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ

Αρχική » Αντιόχου Κωνσταντίνα

Αντιόχου Κωνσταντίνα

Η χαρτογράφηση της πραγματικότητας και των εννοιών στη φιλοσοφία και τη διδασκαλία των φυσικών επιστημών

Η άποψη ότι οι επιστημονικές θεωρίες ή τα μοντέλα που χρησιμοποιούν οι επιστήμονες αποτελούν χάρτες του φυσικού κόσμου απαντά συχνά στα πλαίσια της φιλοσοφίας της επιστήμης και υπογραμμίζει κυρίως α) τον πλουραλισμό των μεθόδων προσέγγισης του πραγματικού και των συστημάτων παράστασής του, αλλά και β) τον ρόλο των συμπτώσεων, των συμβάσεων, των στόχων ή των συμφερόντων και των αξιών, εν γένει, των επιστημόνων, τόσο στην επιλογή ή την κατασκευή ενός μοντέλου, όσο και στον τρόπο χρήσης του. Όπως συμβαίνει με τους χάρτες μιας περιοχής, έτσι και τα μοντέλα που χρησιμοποιούνται για την παράσταση της πραγματικότητας είναι μερικά και επιλεκτικά. Αντανακλούν τις συμβάσεις του πλαισίου που τα αναδεικνύει. Είναι κατ’ ανάγκην ατελή, διότι ανάλογα με τους στόχους και τις αξίες αυτού του πλαισίου, προβάλλουν ορισμένες μόνο όψεις της πραγματικότητας. Αυτό δεν σημαίνει όμως και ότι είναι αναξιόπιστα ή ότι δεν μπορούν να είναι κατάλληλα για τους σκοπούς με τους οποίους συνδέεται η χρήση τους. Η μεταφορά του χάρτη απαντά στο πώς μια θεωρία μπορεί να είναι ατελής ή ακόμη και αν-αληθής, χωρίς να ψεύδεται. Ωστόσο δεν μας δεσμεύει με μια ορισμένη απάντηση σχετικά με το τι ή το πώς μιας παράστασης. Εκφράζει την αποτυχία των παραδοσιακών κριτηρίων επάρκειας των επιστημονικών θεωριών (π.χ. της αλήθειας των προτάσεών τους με όρους αντιστοιχίας), αλλά αποτελεί κυρίως ένα ευέλικτο εργαλείο προσδιορισμού του περιεχομένου των παραστάσεών μας και των σχέσεών τους με τον κόσμο, γεγονός που ίσως εξηγεί και το ότι η χρήση της στην ιστορία και τη φιλοσοφία της επιστήμης ποικίλει.

Στην διδακτική των φυσικών επιστημών χρησιμοποιείται αντιστοίχως η τεχνική της εννοιολογικής χαρτογράφησης, μέσω της οποίας επιχειρείται μια παραστατική απεικόνιση της συσχέτισης των εννοιών. Οι εννοιολογικοί χάρτες αποτυπώνουν τις εννοιολογικές δομές των θεωριών. Αποτυπώνουν, δηλαδή, μόνο σχέσεις. Ή περιγράφουν τον κόσμο και τις θεωρίες μας γι’ αυτόν ως πολυδιάστατα δίκτυα σχέσεων (μεταξύ υποθέσεων, ιδεών, προτάσεων, εννοιών ή συμπλεγμάτων εννοιών και γεγονότων). Η αξιοποίησή τους, όμως, στην εκπαιδευτική διαδικασία σχετίζεται περισσότερο με το γεγονός ότι οι χάρτες αυτοί αποτυπώνουν τις δομές (γνωστικές και εννοιολογικές) ενός ορισμένου επιπέδου μάθησης. Οι εννοιολογικοί χάρτες χρησιμοποιούνται πρωτίστως για την διερεύνηση των πρότερων αντιλήψεων των μαθητών και της εννοιολογικής τους πορείας και δευτερευόντως μόνο για την αποτύπωση μιας επιστημονικά ορθής ή υποτιθέμενης υποδειγματικής δομής.

Η παρούσα ανακοίνωση συνδέει τις αλλαγές που συντελούνται στις δομές και τα σχήματα σκέψης των μαθητών, όπως αυτές αποτυπώνονται στους εννοιολογικούς χάρτες, με την πορεία οικοδόμησης της επιστημονικής γνώσης. Προτείνει τη μεταφορά της φιλοσοφικής προβληματικής του χάρτη – μοντέλου της πραγματικότητας στην τάξη και προς την κατεύθυνση αυτή αξιοποιεί τη δυναμικότητα των εννοιολογικών χαρτών. Πώς κατασκευάζεται ένας χάρτης και με ποια κριτήρια αξιολογείται; Είναι δυνατή η κατασκευή ενός ιδανικού χάρτη – άτλαντα του κόσμου ή η διατύπωση μιας θεωρίας των πάντων; Και ακόμη, τι μας διδάσκει η σύγκριση εναλλακτικών χαρτών σε συγχρονικό ή διαχρονικό επίπεδο; Πού συγκλίνουν, εάν συγκλίνουν κάπου, οι διαφορετικοί χάρτες και σε τι διαφέρουν; Όσο η σχετική (φιλοσοφική) συζήτηση βρίσκεται σε εξέλιξη, δεν δίνει απαντήσεις επί των ζητημάτων αυτών. Ωστόσο, μέσα στην τάξη, μπορεί να προωθήσει σημαντικά την εξοικείωση των μαθητών με τη φύση της επιστήμης.

Advertisements